Du sơn ngoại thủy: 'Năm hòn chiếu thủy hình kỳ quái'

"Bia xưa rêu đá trổ da mồi"

Qua đèo Hải Vân, những tàn tích của một thời mở cõi còn đây, dấu vết phong sương in hằn nơi các công trình do con người tạo tác, trong đó có Hải Vân quan. "Ải cổ mây cây che ổ cọp/Bia xưa rêu đá trổ da mồi/Sườn non thăm thẳm con giống giậy [dậy]/Gành đá trơ trơ lớp sóng vui" (Qua Hải Vân, thơ đăng trên báo Tiếng dân số 3, 17.8.1927). Cũng năm 1927, Tản Đà du lịch, theo xe từ Huế vào Tourane (Đà Nẵng) đã dừng xe ở Hải Vân quan, mô tả "cửa quan làm trên cao trông xuống đường […] Trên cửa trước ba chữ Hải Vân quan; mặt cửa nữa sáu chữ Thiên hạ đệ nhất hùng quan, sự tu tạo đều về thời Minh Mạnh [Mạng]".

NGUỒN ẢNH: TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ TỔNG HỢP KHÁM PHÁ HUẾ

Nhìn tàn tích, nhà thơ hồi cố tới cuộc binh đao thời Trịnh - Nguyễn - Tây Sơn, rồi quan sát khắp lượt, cho rằng giờ đây Hải Vân quan là thắng cảnh cho tham quan. "Tiếc không được phong lưu thanh nhàn, thường được cùng đôi ba bạn hữu hữu tình, cùng nhau đi chơi thăm những lũy cổ bia tàn, để quan san không tịch mịch", Giấc mộng lớn chép. Nói tới Hải Vân quan, khi vào Đàng Trong, Lê Quý Đôn chú ý ghi chép tỉ mỉ hình thể núi sông, có điểm qua trong Phủ biên tạp lục: "Hải Vân quan ở huyện Tư Vang, trên lên tận trời xanh, dưới xuống tận biển cả, là đất cổ họng của Thuận Quảng, có đồn canh và tuần ty".

Trong Hải Long du ký, tác giả cho rằng đèo Hải Vân là ngọn đèo cao và lớn nhất nước. Ải Hải Vân quan trên đèo theo miêu tả của Trần Hữu Tư, được xây theo kiểu lâu thành để lính thú thời xưa trú, có bố trí đại bác để giữ cửa Hàn. Nhưng thời điểm tác giả đến thăm thì đã hoang tàn, đổ nát rồi, "ngày nay chĩ [chỉ] còn lại mấy đống gạch nứt nỡ [vỡ], để phân chứng với chúng ta rằng, xưa kia tại Ải Vân quan cũng từng có lính nhà vua canh gát [gác] nghiêm nhặt lắm chớ không phải chơi".

ẢNH: TRẦN ĐÌNH BA

"Rủ nhau lên động Huyền Không"

"Đứng bên ni Cửa Hàn ngó qua bên tê sông Hà thân nước trong nhà tàu lá/Đứng bên tê sông Hà thân ngó qua bên ni Cửa Hàn phố xá nghinh ngang". Ấy là câu phong dao nói về Tourane khi có ảnh hưởng của người Pháp. Với Đà Nẵng, kỳ quan thiên tạo phải kể đến Ngũ Hành Sơn. "Thắng cảnh miền Trung thật chốn nầy/Ngũ Hành Sơn đứng tại nơi đây/Năm hòn chiếu thủy hình kỳ quái/Một trái thông thiên lổ [lỗ] trống quầy", Hải Long du ký diễn thơ. Từ thời Nguyễn, Đại Nam nhất thống chí ghi nhận Ngũ Hành Sơn gồm 6 ngọn núi đá (Kim, Mộc, Thủy, Hỏa - 2 ngọn, Thổ), tục gọi là hòn Non Nước.

"Rủ nhau lên động Huyền Không/Bụi trần chút [trút] sạch như không có gì", Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu khi đến chơi Ngũ Hành Sơn ngày 25.4.1927, uống chén rượu ngon, đã ghi lại cảm xúc như thế trong Giấc mộng lớn. Cảnh sắc của kỳ quan thiên tạo này, đến nay còn mê mẩn du khách thập phương, huống hồ trăm năm trước chưa vướng nhiều bụi hồng trần, khiến ông chủ báo An Nam tạp chí hay thơ ưa nhàn du còn nhớ mãi: "Hôm ấy, chiều giời phong quang, giòng [dòng] sông êm ái, thuyền nan nhẹ mái, thật có vẻ thanh nhàn. Bầu rượu túi thơ, khách chơi lối cổ; non xanh đá đỏ, cảnh những chờ ai. Trải xem các chỗ động Tàng Xuân, chùa Linh Ứng, chùa Vân Ứng, động Vân Không, chùa Tam Thai, đài Vọng Hải, rồi ăn cơm ở động Huyền Không".

Vẻ đẹp của động Huyền Không, được các sử quan nhà Nguyễn ghi nhận là sâu thăm thẳm, trống rỗng như cái nhà cao rộng, phía trên có nhiều lỗ lớn thông với bên ngoài nên trông được cả mặt trăng, mặt trời. Vách đá của động có nhiều vú đá (thạch nhũ) nhỏ nước xuống không bao giờ hết. Vốn là thi nhân, tức cảnh sinh tình là tứ thơ lai láng nên khi tới đây, Tản Đà "xem biển yết thị cấm những du khách không được đề thơ trong các động, nghe ông sư nói truyện [chuyện], vì các quan nhà nước thấy thơ đề nhiều quá, cho là làm bẩn cả động, cho nên yết thị nghiêm cấm. Vì thế bại hứng, chỉ được có hai câu", tức là hai câu thơ ở đoạn trên.

Trần Hữu Tư tới đây, từ Vọng Giang đài ngắm nhìn rõ các ngọn Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ. Khi tới thăm hòn Non Nước, bên phải là chùa, bên trái là động Thiên nhiên. Theo Đại Nam nhất thống chí, "Núi sản đá hoa, chất trắng vân đen, dùng để chế đồ vật có hoa văn đẹp, lại có thứ đá trắng mịn như cục mỡ, dùng để chế bia đá hoặc cối đá rất tốt". Thế nên dân quanh Non Nước từ lâu đã có nghề làm đá (sơn nghiệp) đục đá chế tác các vật dụng, tượng đá to nhỏ khác nhau, rồi quẩy hàng đi bán khắp nơi. Tượng cẩm thạch đủ thứ tượng Phật, sư tử, voi, độc bình… Đến nay, nghề ấy vẫn còn truyền. (còn tiếp)